Köpekbalıklarında Dokunma, Güven ve İnsanla Etkileşim:

Sait Emre Güneş’in Kişisel Gözlemleri ve Önerdiği Model**

Yazan: Sait Emre Güneş

(Alan: Akvaryum balıkları davranış gözlemleri ve sahada köpekbalığı etkileşim deneyim ve gözlemleri).      Özet

Bu makalede, genç yaşlarımda (yaklaşık 16 yaş) akvaryum ortamında beslediğim Challenger Shark (Labeo frenatus – Rainbow / Red Tail Shark benzeri türler) üzerinde uzun yıllara yayılan gözlemlerimden elde ettiğim bir davranış modelini aktarıyorum.

Ana tez şudur:

Köpekbalıklarının kafa üstü bölgesine uygulanan hafif dokunma, temas veya okşama hareketi balıkta şaşırtıcı bir sakinleşme tepkisi oluşturur; bu temas tekrarlandıkça hayvan insanı tanır, kişisel bağ geliştirir ve sevdiği bireyi suya girdiğinde aktif olarak arar. Bu gözlemimi yıllar sonra profesyonel dalgıçların büyük beyaz, kaplan köpekbalığı (Tiger shark) gibi agresif türlerde benzer sonuçlar aldığını görünce bir model olarak sistemleştirdim.            16 yaşındayken kurduğum Challenger akvaryumu deneyimim ve yıllar içinde büyütüp sahip olduğum yaklaşık 1 metrelik Challenger Shark, balıklarım bana köpekbalıklarının davranış dünyasında genellikle göz ardı edilen bir yönü öğretti:

dokunmaya verilen karmaşık fakat düzenli tepkiler.

Normalde literatürde “balıklar sevilemez” veya “dokunmaya tepki vermez” ifadesi sık geçer.

Fakat bu tür, sistemli gözlem altında Yunuslar ve Orcalar gibi  çok daha farklı bir tablo çizdi. Köpekbalıkları dostluk kurabiliyordu.  2. Challenger Shark Üzerindeki Gözlemlerim

2.1. Kafa Üstü Bölgesine Dokunulduğunda Sakinleşme

Köpekbalığımı ilk defa akvaryuma elle müdahale ederken fark ettim ki:

Kafasının burna yakın üst bölgesine parmaklarımı yavaşça sürdüğümde

Balık ani şekilde olduğu yere çakılıp duruyor,

Birkaç saniye sonra ise yan dönerek pasif bir pozisyona geçiyordu. Ve Dokunmayı bıraktığımda tekrar sevdirmek için elime yaklaşıyor ve yan dönüyordu. Bu ilişkiyi ödül olarak bişey verilerek değil sevgiyle temasla oluştu.  Bu davranış tekrar tekrar ölçülebilir nitelikteydi.

2.2. Dokunmayı Sevme – Pozitif Arama Davranışı

Bu deneyim birkaç hafta sürdüğünde balığın davranışı belirgin şekilde değişti:

Elimi suya her soktuğumda bana yaklaşır oldu.

Beni görünce “sevilme pozisyonu” dediğim şekilde yavaşça yan yatıyordu.

Akvaryuma yabancı biri elini soktuğunda yaklaşmıyor, tam tersine uzaklaşıyordu.

Bu, balığın kişiyi ayırt ederek güven – temas ilişkisi kurduğunun en net kanıtıydı.  3. Köpekbalığı–İnsan Bağlanma Modeli (Güneş Modeli)

Gözlemlerimden çıkardığım davranış modeli şöyledir:

Aşama 1 — Temas Algısı

Köpekbalığı, kafa üstü bölgesindeki sinir yoğunluğu nedeniyle dokunuşu yüksek hassasiyetle algılar.

Aşama 2 — Donma ve Sakinleşme Tepkisi

Bu bölgeye temas edildiğinde balık, savunma sisteminin bir parçası olan fakat tehdit içermeyen bir “donma” hâline geçer. Bu durum hayvanda kısa süre sonra güven hissine dönüşebilir. Aşama 3 — Bağ Kurma

Tekrarlanan güvenli dokunuşlar:

hayvanın insanı tanımasını,

kişiye özel yakınlık geliştirmesini,

tekrar tekrar dokunmak istemesini sağlar. Ve Temas Kurmaya ve sevdirmeye alışan Dost ilişkisi yakalanmış Köpekbalığı Akvaryuma yaklaştığımı ve yaklaşanin  ben olduğumu hissedip Sevinç ifadeleri gösteriyordu.  4. Büyük Türlerde (Great White – Tiger Shark) Güncel Doğrulamaları

Yıllar sonra dalgıçların, aynı bölgeye temas ettiklerinde:

Büyük beyaz köpekbalığı

Kaplan köpekbalığı (Tiger shark)

Boğa köpekbalığı

gibi türlerin de şiddetle sakinleştiği, hatta yan dönüp kendini okşatır konuma geldiği gözlemlenmiştir.

Bu davranış bilimsel literatürde “tonic immobilization” (tonik immobilizasyon) olarak geçer.

Ancak insanla güven ilişkisi ve tekrar temas arama kısmı hâlâ tam araştırılmamış bir alandır. 5. Günümüzde Avrupa’daki “Köpekbalığı Sevme Turları”

Gözlemlerimle aynı doğrultuda, bugün Avrupa’da bazı dalgıç merkezleri şunları yapmaktadır:

Köpekbalıklarına güvenli temas eğitimi

Yavaş okşama ile hayvanın sakinleştirilmesi

Belirli türlerde bireylerin dalgıçları tanıyıp tekrar yaklaşması

Her ne kadar bilimsel olarak sınırlı açıklamalar mevcut olsa da deneyimsel kanıtlar oldukça güçlüdür.   Benim 16 yaşımda akvaryumda başlayan gözlemlerim, yıllar sonra profesyonel dalış ve davranış videolarında daha büyük türlerde de doğrulanmıştır.

Buna göre:

1) Köpekbalıkları kişiyi tanır.

2) Kafa üstü temas, köpekbalığını durdurur ve sakinleştirir.

3) Güven geliştiren birey, sevildiği kişiye tekrar yaklaşır.

4) Yabancılara aynı tepkiyi vermez.

5) Bu davranış doğal bir bağlanma formudur.

Daha geniş araştırmalarla desteklenmesi gereken bu bulgular, köpekbalıklarının “soğuk, duygusuz, tepkisiz” canlılar olduğu yönündeki yaygın kanaati kırmaktadır.