🦈 **Köpekbalıklarında Dokunma, Güven ve İnsanla Etkileşim:

Sait Emre Güneş’in Kişisel Gözlemleri ve Önerdiği Model**

Yazan: Sait Emre Güneş

(Alan: Akvaryum balıkları davranış gözlemleri ve sahada köpekbalığı etkileşim deneyimleri).  Özet

Bu makalede, gençlik dönemimde (yaklaşık 16 yaş) akvaryum ortamında beslediğim Challenger Shark (Labeo frenatus grubu türleri) üzerinde gerçekleştirdiğim uzun süreli davranış gözlemlerinden çıkardığım bir model sunulmaktadır. Ana bulgum şudur:

Köpekbalıklarının kafa üstü bölgesine uygulanan hafif dokunma veya okşama hareketi, hayvanda belirgin bir sakinleşme ve pasifleşme oluşturur; bu temas tekrarlandıkça balık insanı tanır, güven geliştirir ve sevilen kişiye aktif bir yaklaşma davranışı gösterir.

Bu gözlem daha sonra profesyonel dalgıçların büyük beyaz köpekbalığı (Carcharodon carcharias), kaplan köpekbalığı (Galeocerdo cuvier) ve boğa köpekbalığı (Carcharhinus leucas) gibi türlerle gözlemledikleri “tonik immobilizasyon” davranışı ile paralellik göstermektedir.      1. Giriş

Köpekbalıkları davranış literatüründe çoğunlukla dokunmayı tolere etmeyen, insana sosyal yakınlık göstermeyen ve memelilerdeki anlamıyla “sevme” davranışı bulunmayan canlılar olarak tanımlanmıştır. Ancak bazı türlerde tonik immobilizasyon gibi temasa bağlı biyolojik refleksler bilinmektedir.

16 yaşında kurduğum Challenger Shark akvaryumu ve büyüterek yaklaşık 1 metre boyuna ulaştırdığım birey, bu genel kabullerin ötesinde düzenli ve tekrar edilebilir davranışlar göstermiştir. Bu gözlemler, köpekbalığı–insan etkileşimine yönelik yeni bir davranış modeli geliştirmeme neden olmuştur.               2. Challenger Shark Üzerindeki Gözlemlerim

2.1. Kafa Üstü Bölgesine Dokunulduğunda Sakinleşme

İlk temas deneyimlerinde şu gözlemler kaydedilmiştir:

Balığın kafa üstü – burun ön bölgesi hafifçe okşandığında ani bir durma tepkisi oluşmuştur.

Bu durma tepkisi, klasik tonik immobilizasyon davranışına benzer şekilde motor aktivitenin azalması ile sonuçlanmıştır.

Birkaç saniye içinde balık yan dönerek pasif bir pozisyon almıştır.

Temas kesildiğinde balık tekrar yaklaşıp okşanma isteğini belirten davranışlar sergilemiştir.                   Bu tepki ödül (yem) verilmeden, tamamen pozitif dokunsal etkileşim ile oluşmuştur.

2.2. Dokunmayı Sevme – Pozitif Arama Davranışı

Davranış birkaç hafta boyunca tekrarlandığında:

Balık, elimi suya soktuğum anda gönüllü olarak yaklaşıyordu.

“Sevilme pozisyonu” adını verdiğim şekilde yavaşça yan yatıyordu.

Yabancı biri elini akvaryuma soktuğunda yaklaşmıyor, uzaklaşıyor veya nötr kalıyordu.  Bu bulgu köpekbalığının:

bireyleri görsel veya kimyasal olarak ayırt ettiğini,

belirli insanlara karşı özel güven geliştirdiğini,

sosyal bir bağlanma davranışı geliştirebildiğini

göstermektedir.

3. Köpekbalığı–İnsan Bağlanma Modeli (Güneş Modeli)

Kendi gözlemlerime dayanarak geliştirdiğim model üç aşamalıdır:

Aşama 1 – Temas Algısı.             Köpekbalığı, kafa üstü bölgesindeki sinir yoğunluğu nedeniyle dokunuşu yüksek hassasiyetle algılar.

Aşama 2 — Donma ve Sakinleşme Tepkisi

Bu bölgeye temas edildiğinde balık, savunma sisteminin bir parçası olan fakat tehdit içermeyen bir “donma” hâline geçer. Bu durum hayvanda kısa süre sonra güven hissine dönüşebilir.

Aşama 3 — Bağ Kurma

Tekrarlanan güvenli dokunuşlar:

hayvanın insanı tanımasını,

kişiye özel yakınlık geliştirmesini,

tekrar tekrar dokunmak istemesini sağlar.           Bu aşama köpekbalıklarında literatürde çok az incelenmiş olan duyusal-temelli sosyal alışkanlık kategorisine girmektedir.                          4. Büyük Türlerdeki Gözlemlerle Paralellik (Great White – Tiger Shark)

Daha sonra profesyonel dalgıçların büyük türlerde kaydettiği davranışlar, kendi gözlemlerimi desteklemiştir:

Büyük beyaz köpekbalıkları

Kaplan köpekbalıkları

Boğa köpekbalıkları

kafa ön yüzgeci ve rostral bölgeye temas edildiğinde:

belirgin sakinleşme

yavaşlama

yan dönme

pasif duruş

göstermektedir.                    Bu davranış bilim literatüründe “Tonic Immobilization” olarak tanımlanmıştır (Watsky & Gruber, 1990; Brunnschweiler & Baensch, 2011). Ancak kişiye özgü bağlanma kısmı hâlâ incelenmemiştir ve saha gözlemleri değer taşımaktadır.  5. Avrupa’da “Köpekbalığı Sevme Turları” ve Güncel Uygulamalar

Avrupa’da bazı dalış merkezleri, belirli türlerin bu sakinleşme davranışını kullanarak:

kontrollü köpekbalığı temas eğitimleri

güven oluşturma teknikleri

bireylerle tekrar temas kurma davranışları

sunmaktadır.

Bu uygulamalar akademik literatürde sınırlı yer bulsa da deneysel ve sahadan gelen veriler güçlüdür.                      6. Sonuç

Bu makale, uzun süreli kişisel gözlemlere ve bilimsel literatürde yer alan verilerle yapılan karşılaştırmalara dayanmaktadır. Sonuç olarak:

Köpekbalıkları kişiyi tanıyabilir.

Kafa üstü bölgesine temas, hayvanda belirgin sakinleşme tepkisi oluşturur.

Tekrarlanan temas, köpekbalığında güven ve bağlanma davranışı doğurabilir.

Yabancı kişilere karşı bu davranış tekrarlanmamaktadır.

Bu durum köpekbalıklarının sosyal ve duyusal davranışları hakkında yeni bir perspektif sunmaktadır.                 Bu bulgular köpekbalıklarının “duygusuz, mekanik ve etkileşimsiz” olduklarına dair yaygın görüşün yeniden değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Gelecek çalışmaların bu etkileşim modeli üzerinde yoğunlaşması önerilir.       Kaynakça

Birincil Kaynak (Saha Gözlemleri)

Güneş, S. E. (Kişisel gözlemler, Challenger Shark davranış kayıtları, 16–25 yaş arası akvaryum deneyimleri).

Bilimsel Kaynaklar

Brunnschweiler, J. M., & Baensch, H. (2011). Tonic immobility in sharks: A comparative overview. Journal of Fish Biology.

Klimley, A. P. (2013). The Biology of Sharks and Rays. University of Chicago Press.

Watsky, M. A., & Gruber, S. H. (1990). Induction and duration of tonic immobility in the lemon shark. Copeia.           Martin, R. A. (2007). A review of shark social behavior. Biological Marine Review.

Carrier, J. C., Musick, J. A., & Heithaus, M. (2012). Biology of Sharks and Their Relatives. CRC Press.